Μια δυστοπική εικόνα του μέλλοντος, όπου η γήρανση του πληθυσμού αναμένεται να οδηγήσει την οικονομία στην καταστροφή, μπορεί να μην πραγματοποιηθεί
Είμαστε στο έτος 2100. Είναι μια ζοφερή εποχή για όσους είναι σε ηλικία εργασίας. Όχι μόνο πρέπει να αντέχετε την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, την ανεξέλεγκτη τεχνητή νοημοσύνη που έχει ξεφύγει από τον έλεγχο αλλά και ο καθαρός μισθός σας είναι πενιχρός.
Οι φόροι που χρηματοδοτούν την κρατική στήριξη για τον τεράστιο γηραιό πληθυσμό απορροφούν ένα ολοένα και μεγαλύτερο μέρος του μισθού σας.
Μετά από έναν αιώνα κατά τον οποίο οι δαπάνες για την υγειονομική περίθαλψη αυξάνονταν ταχύτερα από την οικονομία, δεν μένουν σχεδόν καθόλου πόροι για οτιδήποτε άλλο εκτός από χάπια, κλίνες νοσοκομείου και νοσηλευτές.
Η οικονομική θεωρία επιβεβαιώνει την δυστοπική φαντασία.
Η «ασθένεια του Baumol»
Οι δαπάνες για την υγειονομική περίθαλψη στις Ηνωμένες Πολιτείες επηρεάζονται κυρίως από δύο παράγοντες: το κόστος παροχής των υπηρεσιών και την ποσότητα της φροντίδας που χρειάζεται ο πληθυσμός. Για πολλά χρόνια, και οι δύο παράγοντες συνέβαλαν στην εκρηκτική άνοδο των δαπανών υγείας, δημιουργώντας φόβους ότι η γήρανση της κοινωνίας θα επιβαρύνει υπερβολικά τα δημόσια οικονομικά.
Ένας από τους βασικούς λόγους για την αύξηση του κόστους συνδέεται με αυτό που οι οικονομολόγοι αποκαλούν «ασθένεια κόστους του Baumol», σύμφωνα με το The Economist.
Ο Αμερικανός οικονομολόγος William Baumol είχε εξηγήσει ότι σε ορισμένους κλάδους η παραγωγικότητα μπορεί να αυξηθεί σημαντικά χάρη στην τεχνολογία, όπως στη βιομηχανία ή στην ανάπτυξη λογισμικού.
Αντίθετα, σε υπηρεσίες που βασίζονται κυρίως στην ανθρώπινη εργασία, όπως η ιατρική περίθαλψη, η αύξηση της παραγωγικότητας είναι πιο δύσκολη.
Μια ιατρική εξέταση, για παράδειγμα, απαιτεί περίπου τον ίδιο χρόνο που απαιτούσε και πριν από έναν αιώνα. Ωστόσο, οι γιατροί πρέπει να αμείβονται ανταγωνιστικά σε σχέση με άλλους εξειδικευμένους επαγγελματίες, διαφορετικά θα μετακινούνταν σε πιο παραγωγικούς και κερδοφόρους κλάδους.
Ο Baumol χρησιμοποιούσε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ένα κουαρτέτο εγχόρδων: η εκτέλεση ενός έργου του Schubert εξακολουθεί να απαιτεί περίπου 45 λεπτά, αλλά οι μουσικοί σήμερα αμείβονται πολύ περισσότερο από ό,τι στην εποχή του συνθέτη.
Λιγότερη ή περισσότερη ανάγκη για περίθαλψη;
Εκτός από το κόστος, σημαντικό ερώτημα είναι αν οι κοινωνίες χρειάζονται τελικά περισσότερη ή λιγότερη ιατρική φροντίδα.
Η βελτίωση της ιατρικής επιστήμης έχει αυξήσει το προσδόκιμο ζωής, όμως οι άνθρωποι εξακολουθούν να γερνούν και κάποια στιγμή αντιμετωπίζουν σοβαρές ασθένειες.
Η βασική διαμάχη αφορά δύο διαφορετικά σενάρια. Σύμφωνα με το πρώτο, η γήρανση του πληθυσμού οδηγεί σε «επέκταση» της περιόδου ασθένειας: οι άνθρωποι ζουν περισσότερο, αλλά περνούν περισσότερα χρόνια με προβλήματα υγείας και ανάγκη για ακριβές θεραπείες.
Σύμφωνα με το δεύτερο σενάριο, η λεγόμενη «συμπίεση της νοσηρότητας», οι ίδιες οι ιατρικές εξελίξεις που αυξάνουν τη διάρκεια ζωής διατηρούν τους ηλικιωμένους υγιείς για μεγαλύτερο διάστημα, περιορίζοντας τα χρόνια σοβαρής ασθένειας πριν από τον θάνατο.
Νεότερες οικονομικές μελέτες δείχνουν ότι το δεύτερο σενάριο ίσως ανταποκρίνεται περισσότερο στην πραγματικότητα.
Οι δαπάνες υγείας αυξάνονται πιο αργά από τις προβλέψεις
Έρευνες του Εθνικού Γραφείου Οικονομικών Ερευνών των ΗΠΑ δείχνουν ότι η κρίση που πολλοί προέβλεπαν για το σύστημα υγείας μπορεί να μην εμφανιστεί στην έκταση που αναμενόταν.
Οι οικονομολόγοι David Cutler και Lev Klarnet διαπίστωσαν ότι το 2024 οι Ηνωμένες Πολιτείες δαπάνησαν περίπου ένα τρισεκατομμύριο δολάρια λιγότερα για την υγειονομική περίθαλψη από ό,τι προέβλεπαν οι εκτιμήσεις του 2010.
Παράλληλα, οι Liran Einav και Amy Finkelstein, μελετώντας στοιχεία από το Medicare, το ομοσπονδιακό πρόγραμμα ασφάλισης υγείας για ηλικιωμένους, διαπίστωσαν ότι το αναμενόμενο κόστος υγειονομικής περίθαλψης σε όλη τη διάρκεια της ζωής αυξήθηκε πολύ λιγότερο από το αντίστοιχο κόστος των συντάξεων.
Μεταξύ 1993 και 2017, οι μελλοντικές δαπάνες για την Κοινωνική Ασφάλιση αυξήθηκαν κατά 14%, ενώ το κόστος του Medicare αυξήθηκε μόλις κατά 6%.
Ο λόγος είναι ότι οι ηλικιωμένοι λαμβάνουν πλέον συντάξεις για περισσότερα χρόνια, αλλά δεν περνούν απαραίτητα περισσότερα χρόνια σε κατάσταση σοβαρής ασθένειας.
Η τεχνολογία αλλάζει την οικονομία της υγείας
Ένας σημαντικός παράγοντας πίσω από αυτή την αλλαγή είναι η τεχνολογική πρόοδος. Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, η νέα τεχνολογία στην ιατρική σήμαινε κυρίως νέες, αλλά ακριβές, θεραπείες που αύξαναν τις δαπάνες. Τα τελευταία χρόνια, όμως, η τεχνολογία φαίνεται να λειτουργεί διαφορετικά: μειώνει το κόστος και επιτρέπει την παροχή καλύτερων υπηρεσιών με λιγότερους πόρους.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι μεταξύ 2000 και 2010 το κόστος των νοσοκομειακών υπηρεσιών αυξανόταν περίπου 2,3 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από τον πληθωρισμό. Από το 2011 έως το 2024, η αύξηση περιορίστηκε περίπου στις 0,5 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από τις γενικές τιμές.
Παράλληλα, οι ασθενείς φαίνεται να χρειάζονται λιγότερη περίθαλψη από ό,τι στο παρελθόν. Τα συστήματα υγείας έχουν βελτιώσει την επιλογή των θεραπειών, ενώ οι ασφαλιστικές εταιρείες έχουν γίνει πιο αυστηρές στον έλεγχο των δαπανών.
Η γήρανση δεν σημαίνει απαραίτητα φτώχεια
Οι θετικές εξελίξεις δεν περιορίζονται στις ΗΠΑ. Σε πολλές ανεπτυγμένες χώρες του ΟΟΣΑ, η αύξηση των δαπανών υγείας ως ποσοστό του ΑΕΠ έχει επιβραδυνθεί. Οι προβλέψεις δείχνουν ότι η αύξηση των κατά κεφαλήν δαπανών υγείας την επόμενη δεκαετία θα είναι σημαντικά χαμηλότερη από ό,τι πριν από την οικονομική κρίση του 2009.
Παρόμοια αισιοδοξία υπάρχει και για τις επιπτώσεις της γήρανσης στην οικονομία συνολικά. Μελέτες, μεταξύ άλλων από τον Daron Acemoglu του MIT, δείχνουν ότι οι κοινωνίες με μεγαλύτερο ποσοστό ηλικιωμένων δεν είναι αναγκαστικά φτωχότερες. Σε περιοχές όπου μειώθηκαν οι γεννήσεις, οι επιχειρήσεις υιοθέτησαν ταχύτερα τεχνολογίες εξοικονόμησης εργασίας, αυξάνοντας την παραγωγικότητα.
Στο μέλλον, η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση και νέες τεχνολογίες μπορεί να επιτρέψουν σε μικρότερο εργατικό δυναμικό να στηρίζει μεγαλύτερο αριθμό ηλικιωμένων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι τα προβλήματα έχουν εξαφανιστεί. Τα συνταξιοδοτικά συστήματα παραμένουν σημαντική δημοσιονομική πρόκληση. Ωστόσο, οικονομικές μελέτες δείχνουν ότι υπάρχουν λύσεις, όπως η σταδιακή αύξηση της ηλικίας συνταξιοδότησης ή άλλες μεταρρυθμίσεις που θα περιορίσουν το κόστος.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η δημογραφική γήρανση δεν αποτελεί από μόνη της καταδίκη για τις οικονομίες. Η τεχνολογική πρόοδος, η καλύτερη οργάνωση των συστημάτων υγείας και η αύξηση της παραγωγικότητας μπορούν να μετατρέψουν μια μεγάλη πρόκληση σε μια διαχειρίσιμη αλλαγή.
