Γράφοντας πρόσφατα στους Financial Times για τα προβλήματα που προκύπτουν στις ΗΠΑ από τον τρόπο που συμπεριφέρεται ο Ντόναλντ Τραμπ και ειδικότερα την τάση να μην τηρούνται διάφοροι κανόνες σε σχέση με τη διακυβέρνηση, η Gillian Tett υποστήριξε ότι αυτό που συμβαίνει – και ο μεγαλύτερος κίνδυνος – είναι η «κανονικοποίηση της παρέκκλισης». Όπως σημειώνει, η έννοια διατυπώθηκε αρχικά από την κοινωνιολόγο Ντάιαν Βόγκαν, που είχε μελετήσει το ατύχημα με το διαστημικό λεωφορείο Challenger το 1986. Αυτό που είχε διαπιστώσει ήταν συνηθισμένες παρεκκλίσεις από κανόνες, ως προς την κατάσταση του σκάφους, που θεωρούνταν ότι δεν ήταν τόσο σημαντικές, μέχρι που στο τέλος αποδείχτηκαν μοιραίες. Έκτοτε η έκφραση χρησιμοποιείται διευρυμένα για όλες τις περιπτώσεις όπου σε έναν θεσμό αναπτύσσεται μια κουλτούρα μη τήρησης των θεσμών.
Σκέφτομαι ότι αυτή η «κανονικοποίηση της παρέκκλισης» αρχίζει και γίνεται όλο και περισσότερο ο καταλληλότερος τρόπος να περιγραφεί η κατάσταση στη χώρα. Είναι ως να εθιζόμαστε σταδιακά στο ότι πλέον ο κανόνας είναι η μη τήρηση των κανόνων από τη μεριά αυτών που υποτίθεται ότι έχουν ως κατεξοχήν υποχρέωση να τηρούν τους κανόνες.
Γιατί σε τελική ανάλυση, τι είναι αυτό που μένει εάν σκεφτούμε τις υποκλοπές, τα Τέμπη, τον ΟΠΕΚΕΠΕ, τη «Λίστα Πέτσα»; Μια αντίληψη ότι αυτή η κυβέρνηση, επειδή έχει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία μπορεί να αποφασίζει ποιους κανόνες θα ακολουθήσει και ποιους όχι. Μια διακυβέρνηση που θεωρεί ότι μπορεί να ξαναγράφει κατά το δοκούν τους κανόνες του παιχνιδιού. Μια εξουσία που θεωρεί ότι είναι επί της ουσίας ανεξέλεγκτη.
Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία εάν θελήσουμε να αναλογιστούμε ποιο είναι το πραγματικό δίλημμα που αντιμετωπίζει η χώρα. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι το δίλημμα είναι ανάμεσα σε «συστημισμό» και «αντισυστημισμό». Ουσιαστικά, υποστηρίζουν ότι καλούμαστε να επιλέξουμε ανάμεσα στη σημερινή κατάσταση και ένα είδος ανεξέλεγκτης κοινωνικής αντίδρασης που μόνο αρνητικές επιπτώσεις θα έχει.
Μόνο που αυτό το δίλημμα δεν στέκει, όπως και εάν το κοιτάξουμε. Το πλειοψηφικό ρεύμα που εκφράζει δυσαρέσκεια σήμερα στην κοινωνία δεν επιδιώκει κάποια ανατροπή. Μπορεί να εκφράζεται απαξιωτικά για το σύνολο του πολιτικού συστήματος, αλλά αυτό που ζητά είναι ένα κράτος που να λειτουργεί. Θέλει να μπαίνει σε ένα τρένο και αυτό να φτάνει στον προορισμό του. Δεν θέλει να είναι θέμα τύχης ότι δεν συγκρούστηκαν στον αέρα δύο αεροπλάνα. Θέλει να υπάρχουν δημόσια σχολεία και νοσοκομεία επαρκώς στελεχωμένα και με τον απαραίτητο εξοπλισμό. Δεν θέλει οι ευρωπαϊκές ενισχύσεις για τους αγρότες να γίνονται προεκλογικό χρήμα και το δημόσιο χρήμα να συντηρεί φιλοκυβερνητικά ΜΜΕ, κυρίως για να αλλοιώνουν την πραγματικότητα. Θέλει μια δικαιοσύνη που να τιμωρεί ενόχους, όσο ψηλά και εάν είναι, και να προστατεύει αθώους. Θέλει ένα κοινοβούλιο που να λειτουργεί και να μην είναι μπερντές του Καραγκιόζη. Κοντολογίς θέλει δημοκρατία, δικαιοσύνη και θεσμούς που να λειτουργούν.
Και αυτό σημαίνει ότι το πραγματικό δίλημμα σήμερα στην κοινωνία είναι ανάμεσα στη θεσμικότητα και την αντιθεσμικότητα. Γιατί το πρόβλημα που αντιμετωπίζει η χώρα δεν είναι ότι έχει μια «συστημική» κυβέρνηση, που την απειλούν ο «λαϊκισμός» και τα «αντισυστημικά κινήματα». Το πρόβλημα είναι ότι έχουμε να κάνουμε με μια κυβέρνηση που υπονομεύει τους θεσμούς. Που δεν τους αφήνει να κάνουν τη δουλειά τους. Που νομοθετεί όχι στη βάση ενός σχεδίου για τη χώρα, αλλά μιας κομματικής-επιχειρηματικής ατζέντας. Που χειραγωγεί τη δικαιοσύνη για να μη βρεθεί αντιμέτωπη με τις ευθύνες της. Που δεν πιστεύει στη πολυφωνία στην ενημέρωση. Που ακόμη και μια κορυφαία θεσμική λειτουργία όπως τη Συνταγματική Αναθεώρηση θέλει να την κάνει ένα κομματικό πανηγύρι. Που συναίνεση δεν θεωρεί τον διάλογο για κοινά αποδεκτές λύσεις, αλλά το να συρθούν στις κυβερνητικές θέσεις όσοι διαφωνούν με αυτές.
Σε αυτή την αντίληψη για τη διακυβέρνηση αντιδρούν οι πολίτες, αυτή την κανονικότητα απορρίπτουν και διατυπώνουν ένα αίτημα κοινωνικής δικαιοσύνης απέναντι στην έκρηξη ακρίβειας και την οικονομική ανασφάλεια για το μέλλον. Γιατί πολύ απλά δεν θέλουν η σημερινή κατάσταση να παγιωθεί και να «κανονικοποιηθεί».
Γι’ αυτό και οι πολίτες δεν αναζητούν απλώς μια «κραυγή» που να εκφράζει τη δυσαρέσκειά τους. Ούτε θέλουν να υπερψηφίσουν κόμματα που αντί για πρόγραμμα θα έχουν ένα ψήφισμα διαμαρτυρίας. Ούτε τους πείθουν οι απλές διακηρύξεις περί άφθαρτων προσώπων, γιατί ξέρουν πολύ καλά πως αυτό που μετράει είναι η λειτουργία των θεσμών, γιατί εάν δεν λειτουργούν τότε και τα «άφθαρτα» πρόσωπα φθείρονται πολύ γρήγορα.
Αυτό που θέλουν είναι μια νέα διακυβέρνηση. Που να μην υποσχεθεί κάποια μεγάλη επανάσταση, αλλά την επιστροφή στη θεσμική κανονικότητα, την επανάσταση του αυτονόητου δηλαδή. Που να ασχοληθεί με την κοινωνική πλειοψηφία και όχι αποκλειστικά με μια κοινωνική μειοψηφία. Που να προσπαθήσει να κάνει τους πολίτες να πιστέψουν ξανά ότι η δημοκρατία είναι ένας τρόπος ώστε να κάνουν τις ζωές τους καλύτερες και τη χώρα τους να προοδεύει.
Μόνο που τα διλήμματα απαιτούν και αυτούς που θα τα θέσουν και θα προσπαθήσουν να δώσουν διέξοδο στην κοινωνία. Και που θα προσφέρουν όντως την εναλλακτική. Διαφορετικά η μόνη εναλλακτική θα είναι απλώς να μην ασχολούνται με την πολιτική. Και η αντιθεσμικότητα θα παγιωθεί ακόμη περισσότερο.
