Σε μάστιγα δίχως τέλος έχουν μετατραπεί τα εργατικά δυστυχήματα, σκιαγραφώντας μια πραγματικότητα όπου η εργασία, από δικαίωμα, μετατρέπεται σε καθημερινό ρίσκο. Από τα μεγάλα εργοτάξια που προβάλλονται ως σύμβολα ανάπτυξης μέχρι τις πιο «αόρατες» δουλειές της καθημερινότητας, άνθρωποι τραυματίζονται ή σκοτώνονται απλώς επειδή πήγαν στη δουλειά τους και εκεί τα πράγματα δεν έγιναν όπως έπρεπε…
Οι καταγγελίες για ελλιπή μέτρα ασφαλείας, έπειτα από κάθε τέτοιο περιστατικό, φωτίζουν τις συνθήκες πίεσης κάτω από τις οποίες εκτελούνται μια σειρά μεγαλεπήβολα έργα, όπως συνέβη πρόσφατα στο Ελληνικό. Αλλά και σε μια σειρά μικρότερα, με τους εργαζομένους να μη γνωρίζουν, το πρωί που φεύγουν από το σπίτι τους, εάν θα επιστρέψουν ασφαλείς το μεσημέρι.
Την ίδια στιγμή, στους δρόμους των πόλεων, διανομείς φαγητού κινούνται αδιάκοπα ανάμεσα σε αυτοκίνητα και μηχανάκια, με τα τροχαία να αποτελούν σχεδόν αναπόσπαστο κομμάτι της δουλειάς τους. Ηλικιωμένοι που αναγκάζονται να παρατείνουν τον εργασιακό τους βίο παρά τη συνταξιοδότηση, ανεβαίνουν σε σκαλωσιές χωρίς επαρκή μέσα προστασίας και συχνά καταλήγουν στο κενό. Τεχνίτες, καθαρίστριες, ακόμη και υπάλληλοι γραφείων, αποθηκών και σουπερμάρκετ δουλεύουν με εξαντλητικά ωράρια, ελλιπή εκπαίδευση και περιορισμένους ελέγχους. Αλλά και αγρότες που βρίσκονται σε αγωνιώδη εγρήγορση για να σώσουν τη σοδειά και το εισόδημά τους και συχνά οδηγούνται σε επικίνδυνες για τη ζωή τους υπερβολές.
Το σίγουρο είναι πως πίσω από κάθε εργατικό «ατύχημα» κρύβεται μια αλυσίδα ευθυνών – από την εργοδοτική αδιαφορία μέχρι την υποστελέχωση των ελεγκτικών μηχανισμών και, φυσικά, την «ατομική» ευθύνη – που μετατρέπει τον χώρο εργασίας σε πεδίο κινδύνου. Κι όσο οι απώλειες καταγράφονται ως στατιστικά στοιχεία, το ερώτημα παραμένει αναπάντητο: Πότε η ανθρώπινη ζωή θα πάψει να θεωρείται παράπλευρη απώλεια της παραγωγικότητας;
Πίσω από κάθε επίσημο αριθμό, κρύβεται μια πολύ ευρύτερη πραγματικότητα που δεν αποτυπώνεται ποτέ στα στατιστικά. Οπως επισημαίνει ο δρ Ανδρέας Στοϊμενίδης, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία και γραμματέας ΥΑΕ της ΓΣΕΕ, η υποκαταγραφή στη χώρα μας δεν είναι τυχαία, αλλά συστηματική. «Η επιλογή της μεγάλης υποκαταγραφής των εργατικών δυστυχημάτων στη χώρα από τις αρχές είναι μη αποδεκτή», τονίζει χαρακτηριστικά, εξηγώντας ότι σύμφωνα με τα στοιχεία της ΟΣΕΤΕΕ «η καταγραφή των εργατικών δυστυχημάτων από τις ελληνικές Αρχές κινείται μόλις μεταξύ 28,4% και 33,6%». Με απλά λόγια, όπως σημειώνει, «στους τρεις θανάτους στη δουλειά δεν καταγράφεται ούτε ο ένας».
Η εικόνα αυτή δεν είναι καινούργια. Ανάλυση του Γαλλικού Ινστιτούτου για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία έδειχνε, ήδη από το 2013, ότι η καταγραφή των εργατικών ατυχημάτων στην Ελλάδα κυμαινόταν «μεταξύ 15% και 42%, με τη χρήση τριών διαφορετικών μεθοδολογικών εργαλείων». Σήμερα, σύμφωνα με τη μεσοσταθμική εκτίμηση της ΟΣΕΤΕΕ, τα ποσοστά είναι ακόμη χαμηλότερα. «Η καταγραφή των εργατικών ατυχημάτων πλέον κινείται μεταξύ του 15% και 25%, δεδομένου ότι είναι χαμηλότερη ακόμη και από την καταγραφή των θανατηφόρων δυστυχημάτων, κάποια από τα οποία δεν μπορούν να συγκαλυφθούν», υπογραμμίζει.
Οπως καταγγέλλει ο ίδιος, «η Ανεξάρτητη Αρχή Επιθεώρησης Εργασίας και το υπουργείο Εργασίας συστηματικά δεν περιλαμβάνουν στις καταγραφές τον αγροτικό, τον εξορυκτικό και τον ναυτικό κλάδο, τις Ενοπλες Δυνάμεις και τα Σώματα Ασφαλείας, τους εργαζομένους με “μπλοκάκι”, τους ανασφάλιστους, καθώς και όσους τραυματίζονται ή σκοτώνονται κατά τη συνήθη διαδρομή τους προς και από τη δουλειά». Εκτός στατιστικών μένουν ακόμη και «εκείνοι που καταλήγουν στην εντατική ύστερα από ένα χρονικό διάστημα».
Για τον δρα Στοϊμενίδη, το ζήτημα δεν είναι απλώς αριθμητικό αλλά βαθιά πολιτικό και θεσμικό. «Η υγεία και ασφάλεια στην εργασία είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα και κάθε απώλεια ζωής στους χώρους εργασίας πρέπει να καταγράφεται και να διερευνάται», σημειώνει, θυμίζοντας ότι η Ελλάδα παραμένει «η μοναδική χώρα στην ΕΕ που δεν καταγράφει τους θανάτους από επαγγελματικές ασθένειες». Κι όμως, σύμφωνα με έρευνες του Ευρωπαϊκού Οργανισμού και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, οι θάνατοι από επαγγελματικές ασθένειες στη χώρα μας «μεσοσταθμίζονται σε 2.000 έως 2.500 κάθε χρόνο».
Αμείλικτοι αριθμοί
Ακόμη και μέσα από ελλιπή και συχνά αντιφατικά δεδομένα, πάντως, η εικόνα που προκύπτει για τα εργατικά δυστυχήματα στην Ελλάδα είναι αμείλικτη. Τα επίσημα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ καταγράφουν την περίοδο 2018 – 2020 από 41 έως 51 ανθρώπινες απώλειες ετησίως στους χώρους εργασίας: 46 νεκρούς το 2018, 51 το 2019 και 41 το 2020. Στα επόμενα χρόνια, οι καταγραφές εμφανίζονται μειωμένες, με 31 θανάτους το 2021 και 35 το 2022, πριν επανέλθουν στους 51 το 2023.
Μια επιφανειακή ανάγνωση των αριθμών θα μπορούσε να δημιουργήσει την εντύπωση μιας σχετικής σταθερότητας. Ωστόσο, η πραγματικότητα που αποκαλύπτεται μέσα από άλλες πηγές είναι πολύ διαφορετική. Η καταγραφή της ΟΣΕΤΕΕ αποτυπώνει μια δραματική κλιμάκωση των ανθρώπινων απωλειών τα τελευταία χρόνια καθώς, όπως φαίνεται και στα σχετικά στοιχεία, η ανοδική πορεία όχι μόνο δεν ανακόπτεται, αλλά επιταχύνεται. Πέρα από τους θανάτους, μάλιστα, πρέπει να σημειωθεί ότι πίσω από κάθε σοβαρό περιστατικό βρίσκονται δεκάδες άνθρωποι που έχουν υποστεί βαριά σωματική βλάβη, με τους περισσότερους να μην καταγράφονται ποτέ επισήμως.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία του 2024, μεγάλο μέρος των θυμάτων ανήκει στις ηλικίες 31 έως 59 ετών, ενώ δεν είναι αμελητέος ο αριθμός εργαζομένων άνω των 60 ετών που χάνουν τη ζωή τους εν ώρα εργασίας. Πρόκειται για μια εξέλιξη που συνδέεται άμεσα με την παράταση του εργάσιμου βίου, την εντατικοποίηση της εργασίας και την απουσία προσαρμοσμένων μέτρων προστασίας για μεγαλύτερες ηλικίες.
Ολα τα παραπάνω δεν μπορούν να ιδωθούν αποκομμένα από το θεσμικό και πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώνονται οι συνθήκες εργασίας. Η υποστελέχωση των ελεγκτικών μηχανισμών, η περιορισμένη συχνότητα ελέγχων και η έμφαση στην ευελιξία και την ταχύτητα της παραγωγής δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η ασφάλεια συχνά υποχωρεί. Οι αριθμοί δείχνουν ότι τα εργατικά δυστυχήματα δεν αποτελούν απλώς τραγικές εξαιρέσεις, αλλά ένα δομικό πρόβλημα που βαθαίνει όσο η προστασία της ανθρώπινης ζωής δεν αντιμετωπίζεται ως αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα δημόσιας πολιτικής.
