Τι θα συνέβαινε αν το πετρέλαιο γινόταν ξαφνικά δυσεύρετο σε παγκόσμια κλίμακα; Αν και η πλήρης εξάντληση παραμένει απίθανη, μια παρατεταμένη γεωπολιτική κρίση θα μπορούσε να οδηγήσει σε εκτίναξη τιμών, ελλείψεις καυσίμων και μαζικές ανατροπές στις αερομεταφορές.
Τι θα συμβεί στις πτήσεις αν εξαντληθεί το πετρέλαιο παγκοσμίως; Λοιπόν, προφανώς θα ακυρωθούν. Το ερώτημα μοιάζει υποθετικό, αλλά δεν είναι αβάσιμο.
Η ιστορία της πολιτικής αεροπορίας δεν έχει γνωρίσει ποτέ μια παγκόσμια διακοπή πτήσεων λόγω έλλειψης καυσίμων. Οι μεγαλύτερες κρίσεις του 21ου αιώνα –η πανδημία, το ηφαίστειο της Ισλανδίας το 2010 που έκλεισε τον ευρωπαϊκό εναέριο χώρο για οκτώ ημέρες και κόστισε δισεκατομμύρια– προήλθαν από εξωγενείς παράγοντες, όχι από την ενεργειακή επάρκεια.
Tο να εξαντληθούν κυριολεκτικά τα αποθέματα δεν είναι πιθανό, ωστόσο η αβεβαιότητα, όπως αναφέρει ο Guardian επιστρέφει με διαφορετικούς όρους. Τα Στενά του Ορμούζ, από το οποία διέρχεται περίπου το 41% των καυσίμων της ευρωπαϊκής αεροπορίας, αποτελεί έναν από τους πιο κρίσιμους ενεργειακούς κόμβους στον κόσμο. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι παγκόσμιες αποστολές καυσίμων αεροσκαφών έχουν ήδη υποχωρήσει σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, κάτω από τα 2,3 εκατ. τόνους σε εβδομαδιαία βάση.
Ο Ρίτσαρντ Γκριν, καθηγητής βιώσιμης ενεργειακής επιχειρηματικότητας στο Imperial College του Λονδίνου, παρουσιάζει τα στοιχεία: «Ο κόσμος καταναλώνει περίπου 100 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου την ημέρα, το μεγαλύτερο μέρος του οποίου προέρχεται από πετρελαιοπηγές, ενώ ένα μικρό μέρος παράγεται παράλληλα με το φυσικό αέριο.
Η παγκόσμια παραγωγή πετρελαίου παραμένει κοντά στα 100 εκατ. βαρέλια ημερησίως, ενώ μόνο ένα μέρος αυτής της ποσότητας διέρχεται από το Ορμούζ. Επιπλέον, υπάρχουν εναλλακτικές διαδρομές: αγωγοί, λιμάνια στον Ινδικό Ωκεανό και την Ερυθρά Θάλασσα, καθώς και δυνατότητα αύξησης παραγωγής σε άλλες χώρες. Στην πράξη, μια κρίση θα μπορούσε να μειώσει την προσφορά κατά 5% έως 10% – ποσοστό σημαντικό, αλλά όχι καταστροφικό.
Υπάρχει επίσης τεχνική ευελιξία στα διυλιστήρια. Το αργό πετρέλαιο μπορεί να перераφινάρεται με διαφορετικές αναλογίες, αυξάνοντας –μέχρι ενός σημείου– την παραγωγή καυσίμων αεροσκαφών εις βάρος άλλων προϊόντων, όπως ντίζελ ή βενζίνη. Ωστόσο, αυτή η προσαρμογή έχει όρια και δεν μπορεί να καλύψει πλήρως μια μεγάλη διαταραχή.
Το κρίσιμο σημείο, σύμφωνα με αναλυτές και ακαδημαϊκούς, δεν είναι αν θα τελειώσει το καύσιμο, αλλά πόσο ακριβό θα γίνει. Ήδη, η τιμή του καυσίμου αεροσκαφών έχει διπλασιαστεί μέσα σε λίγους μήνες. Σε ένα σενάριο παρατεταμένης κρίσης, τα αποθέματα θα μπορούσαν να εξαντληθούν γρήγορα και η αγορά να λειτουργεί ουσιαστικά χωρίς «ταβάνι» τιμών.
Οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές στην αγορά. Μαζικές ακυρώσεις πτήσεων, αναδιαρθρώσεις δρομολογίων και αυξήσεις τιμών εισιτηρίων συνθέτουν μια νέα πραγματικότητα. Ορισμένες εταιρείες έχουν προστατευθεί μέσω αντιστάθμισης κινδύνου (hedging), «κλειδώνοντας» τιμές για μεγάλο μέρος των αναγκών τους. Άλλες, όμως, αναγκάζονται να μετακυλίσουν το αυξημένο κόστος στους επιβάτες ή να περιορίσουν τη δραστηριότητά τους.
Για τους ταξιδιώτες, η αβεβαιότητα μεταφράζεται σε καθυστερημένες κρατήσεις και διαρκείς διακυμάνσεις τιμών. Η αγορά λειτουργεί πλέον με όρους έντονης μεταβλητότητας: οι τιμές αλλάζουν από εβδομάδα σε εβδομάδα και οι μικρότερες ή λιγότερο κερδοφόρες πτήσεις είναι οι πρώτες που καταργούνται. Το αποτέλεσμα είναι ένα πιο ασταθές και λιγότερο προβλέψιμο ταξιδιωτικό περιβάλλον.
Στις 22 Απριλίου, η Lufthansa ανακοίνωσε ότι θα ακυρώσει 20.000 πτήσεις. Μέχρι το περασμένο Σαββατοκύριακο, η Spirit Airlines είχε χρεοκοπήσει, η Virgin είχε ανακοινώσει ότι δεν μπορούσε να απορροφήσει τα υψηλότερα κόστη καυσίμων και θα έπρεπε να αυξήσει τις τιμές, και η IAG, στην οποία ανήκει η British Airways, ανακοίνωσε ότι επίσης «προβαίνει σε ορισμένες προσαρμογές τιμών».
Η EasyJet έχει εφαρμόσει μια πολιτική «κράτησης με σιγουριά», εγγυώμενη ότι δεν θα υπάρξουν αυξήσεις τιμών εκ των υστέρων, κάτι που από μόνο του είναι ανησυχητικό.
Η Τζένη Σάουθαν, ιδρύτρια της Globetrender, διεξήγαγε ήδη από τον Μάρτιο μια έρευνα μεταξύ στελεχών του ταξιδιωτικού κλάδου, στην οποία το 49% δήλωσε ότι αναμένει διακυμάνσεις στις τιμές από εβδομάδα σε εβδομάδα. «Οι ταξιδιώτες αντιδρούν αναβάλλοντας τις κρατήσεις τους και περιμένοντας να ξεκαθαρίσει η κατάσταση», λέει. Άτομα που έχουν το χέρι τους στον σφυγμό της αγοράς (όπως ο σύζυγος της φίλης μου, ένας έμπορος φυσικού αερίου) λένε ότι πρέπει να κάνετε κράτηση για το μεγαλύτερο αεροδρόμιο κοντά στον προορισμό σας, επειδή οι μικρές πτήσεις θα είναι οι πρώτες που θα ακυρωθούν.
Σε μακροοικονομικό επίπεδο, η κρίση αναδεικνύει την έντονη διασύνδεση των ενεργειακών αγορών. Ακόμη και χώρες με επάρκεια παραγωγής δεν προστατεύονται από τις αυξήσεις τιμών, καθώς το πετρέλαιο είναι παγκοσμιοποιημένο αγαθό. Ένα φορτίο μπορεί να αλλάξει προορισμό εν πλω, εάν κάποιος άλλος αγοραστής προσφέρει υψηλότερη τιμή. Έτσι, η πίεση μεταφέρεται άμεσα σε όλες τις αγορές.
Παράλληλα, η κρίση δεν επηρεάζει όλες τις χώρες το ίδιο. Ορισμένες είναι πιο εκτεθειμένες λόγω εξάρτησης από συγκεκριμένες διαδρομές ή χαμηλών αποθεμάτων. Αυτό δημιουργεί ένα άνισο τοπίο, όπου οι επιπτώσεις κατανέμονται ανομοιόμορφα.
Η Goldman Sachs προειδοποίησε τη Δευτέρα ότι το Ηνωμένο Βασίλειο ήταν η πιο εκτεθειμένη ευρωπαϊκή χώρα σε ελλείψεις – ένας συνδυασμός του γεγονότος ότι οι εισαγωγές του γίνονται κυρίως μέσω του στενού και των χαμηλών αποθεμάτων του.
Μέσα σε αυτή τη συγκυρία, αναδύεται και μια πιο μακροπρόθεσμη προοπτική: η επιτάχυνση της μετάβασης σε μια αεροπορία χωρίς ορυκτά καύσιμα. Οι τεχνολογικές λύσεις υπάρχουν, αλλά παραμένουν ακριβές. Τα συνθετικά καύσιμα απαιτούν τεράστιες ποσότητες ενέργειας για την παραγωγή τους, ενώ το υδρογόνο, αν και τεχνικά εφικτό, προϋποθέτει πλήρη αναδιάρθρωση των υποδομών και του στόλου.
Το παράδοξο είναι ότι, χωρίς ισχυρή οικονομική πίεση, η μετάβαση καθυστερεί. Η σημερινή κρίση ενδέχεται να λειτουργήσει ως καταλύτης, επιταχύνοντας επενδύσεις και καινοτομίες που διαφορετικά θα χρειάζονταν δεκαετίες για να υλοποιηθούν.
Το άμεσο αποτέλεσμα, ωστόσο, είναι λιγότερο αισιόδοξο. Η αεροπορική μετακίνηση κινδυνεύει να γίνει ακριβότερη και λιγότερο προσβάσιμη, ενισχύοντας την ήδη υπάρχουσα ανισότητα στην πρόσβαση στα ταξίδια. Παράλληλα, οι επιπτώσεις στις πιο ευάλωτες οικονομίες –ιδίως σε χώρες που εξαρτώνται από ενεργειακές εισαγωγές– μπορεί να είναι βαθιές και πολυεπίπεδες.
Τελικά, το σενάριο «χωρίς καύσιμα» δεν αφορά μια ξαφνική παύση των πτήσεων, αλλά μια σταδιακή, πολυπαραγοντική κρίση: ακριβότερα καύσιμα, λιγότερες πτήσεις, μεγαλύτερη αβεβαιότητα. Και ίσως, μέσα από αυτή τη διαδικασία, την αρχή του τέλους για την εποχή της αεροπορίας που βασίζεται αποκλειστικά στο πετρέλαιο.
