Για πρώτη φορά εδώ και μια δεκαετία, οι προσφύγες μειώθηκαν σε αριθμό το 2025, πλην όμως υπό μια νέα σκληρή πραγματικότητα, επισφαλή πλαίσια και αντίξοες συνθήκες
«Για πάρα πολλούς πρόσφυγες, ο εκτοπισμός ξεκινά ως σανίδα σωτηρίας αλλά διαρκεί μια ζωή.
»Η ανθρωπιστική βοήθεια σώζει ζωές, αλλά δεν είναι το τελικό σημείο και δεν επιτρέπει στους πρόσφυγες να γίνουν ενεργοί παράγοντες που ελέγχουν το μέλλον τους.
»Χρειαζόμαστε μια αλλαγή παραδείγματος, που θα δημιουργήσει μια νέα αίσθηση ελπίδας και ευκαιρίας για τους ανθρώπους που εγκαταλείπουν τον πόλεμο και τις διώξεις».
Ο Ύπατος Αρμοστής του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, Μπαρχάμ Αχμέντ Σαλίχ, -από τους πλέον εξέχοντες Κούρδους πολιτικούς του Ιράκ- δεν θα μπορούσε να γίνει πιο σαφής, παρουσιάζοντας τη νέα έκθεση «Παγκόσμιες Τάσεις».
Στο τέλος του 2025, αναφέρει, οι βίαια εκτοπισμένοι άνθρωποι παγκοσμίως εκτιμάται ότι αριθμούν 117,8 εκατομμύρια.
Περιλαμβάνει τους πρόσφυγες υπό την εντολή της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR), τα έξι εκατομμύρια υπό την εντολή της Υπηρεσίας Αρωγής και Έργων του ΟΗΕ για τους Παλαιστίνιους Πρόσφυγες στην Εγγύς Ανατολή (UNRWA), τους αιτούντες άσυλο, τους εσωτερικά εκτοπισμένους (IDPs) και άλλους ανθρώπους που χρήζουν διεθνούς προστασίας.
Αν και οι αριθμοί παραμένουν σε απαράδεκτα υψηλά επίπεδα, παρουσιάζουν για πρώτη φορά εδώ και μια δεκαετία πτώση.
Φτάνει το 4% σε ετήσια βάση για το σύνολο των βίαιων εκτοπισμένων και το 3% για τους πρόσφυγες, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία.
Εκ πρώτης όψεως, φαντάζει θετική εξέλιξη, σε έναν κόσμο βυθισμένο σε πολέμους, βία, κλιματική κρίση και αταξία.
Μια πιο προσεκτική ματιά ωστόσο αποκαλύπτει μια σκοτεινή πτυχή.
Στο φόντο βρίσκεται ένα ρεκόρ επιστροφών υπό αντίξοες συνθήκες ή σε εξαιρετικά εύθραυστα πλαίσια.
Η πτώση αντανακλά μια απότομη αύξηση στις επιστροφές προσφύγων, κυρίως στο Αφγανιστάν, τη Συρία και το Σουδάν.
Ο αριθμός των εσωτερικά εκτοπισμένων μειώθηκε επίσης λόγω επιστροφών εσωτερικά εκτοπισμένων, κυρίως στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, το Σουδάν και τη Συρία.
Πρόκειται για χώρες που κάθε άλλο παρά θεωρούνται ασφαλείς.
Πρόσφυγες σε ένα όλο και πιο αφιλόξενο κόσμο
Περίπου 14,7 εκατομμύρια άνθρωποι επέστρεψαν στους τόπους καταγωγής τους πέρυσι, σύμφωνα με τους υπολογισμούς της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR).
Εξ αυτών, τα 4,4 εκατομμύρια ήταν πρόσφυγες και 10,3 εκατομμύρια ήταν εσωτερικά εκτοπισμένοι.
Οι αριθμοί αντιπροσωπεύουν μια αύξηση 49% σε σύγκριση με το 2024.
Ειδικά οι επιστροφές προσφύγων ήταν οι δεύτερες υψηλότερες από τότε που άρχισαν να τηρούνται σχετικά στατιστικά στοιχεία, το 1965.
Ωστόσο, η πλειονότητα των επιστροφών έγινε αφενός λόγω της επιδείνωσης της κατάστασης ασφαλείας στις χώρες ασύλου, κοντολογίς υπό πίεση, αφετέρου σε επισφαλείς συνθήκες στα πάτρια εδάφη.
Το 92% πραγματοποιήθηκε σε μόλις επτά χώρες: τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (3,6 εκατομμύρια), το βυθισμένο στον εμφύλιο Σουδάν (3,5 εκατομμύρια), τη μετα-Άσαντ Συρία (3,3 εκατομμύρια), το Αφγανιστάν υπό τους σκοταδιστές Ταλιμπάν (2 εκατομμύρια), την εμπόλεμη Ουκρανία (718.300) και την υπό χούντα Μιανμάρ (415.200).
Αφγανοί πρόσφυγες συχνά αναγκάζονταν να επιστρέψουν λόγω αλλαγών στις πολιτικές στις χώρες υποδοχής τους -όπως αυτές που δρομολογούνται στην Ευρώπη της αυστηροποίησης του ασύλου.
Ανάλογες μεθοδεύσεις προωθούνται και για τους Σύρους.
Περίπου 1,3 εκατομμύρια πρόσφυγες και 2 εκατομμύρια εσωτερικά εκτοπισμένοι επέστρεψαν πέρυσι στους τόπους καταγωγής τους στη Συρία, όπου το 90% του πληθυσμού ζει σε συνθήκες φτώχειας, με ανεπαρκείς βασικές υπηρεσίες και τις περιορισμένες ευκαιρίες διαβίωσης.
Ακόμη και στο Σουδάν, που διανύει τον τέταρτο χρόνο εμφυλίου, πρόσφυγες και εσωτερικά εκτοπισμένοι επέστρεψαν στις εστίες τους, ελλείψει βιώσιμων επιλογών.
Εσωτερικά εκτοπισμένοι στο Κονγκό δεν είχαν άλλη επιλογή από το να φύγουν από καταυλισμούς, μετά το αναγκαστικό κλείσιμό τους εν μέσω σφοδρών συγκρούσεων.
Παρά δε τις επιστροφές και τη μείωση προσφύγων και εσωτερικών εκτοπισμένων στα χαρτιά, οι αριθμοί τους παραμένουν οι δεύτεροι υψηλότεροι από τότε που τηρούνται αρχεία.
Πηγή: Global Trends, Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR)
Χαίνουσα πληγή
Ένας στους 70 ανθρώπους στον πλανήτη, ή το 1,4% ολόκληρου του παγκόσμιου πληθυσμού, είναι πλέον βίαια εκτοπισμένος.
Υπάρχουν τουλάχιστον 41,6 εκατομμύρια πρόσφυγες -το 65% από τη Βενεζουέλα, την Ουκρανία, τη Συρία, το Αφγανιστάν και το Σουδάν, συν έξι εκατομμύρια Παλαιστίνιους πρόσφυγες υπό την εντολή της UNRWA- και 9 εκατομμύρια αιτούντες άσυλο.
Μόνο μέσα στο περασμένο έτος, 5,4 εκατομμύρια αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους και να αναζητήσουν ασφάλεια σε άλλες -κυρίως γειτονικές- χώρες.
Παρά το γεγονός ότι τα παιδιά αποτελούν το 29% του παγκόσμιου πληθυσμού, αντιπροσωπεύουν το 39% του προσφυγικού πληθυσμού.
Κατά μέσο όρο, 305.000 γεννιούνται ως πρόσφυγες ετησίως, την ώρα που το 70% των προσφύγων ζει σε συνθήκες παρατεταμένου, συχνά πολυετούς εκτοπισμού.
Συνολικά, το τρίτο των προσφύγων και άλλων ατόμων που χρήζουν διεθνούς προστασίας παγκοσμίως φιλοξενούνται σε μόλις πέντε χώρες: Κολομβία, Γερμανία, Τουρκία, Ουγκάντα και Ιράν.
Οι επιστροφές, τονίζει η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR), «είναι απίθανο να είναι βιώσιμες χωρίς κρίσιμες επενδύσεις για την υποστήριξη της επανένταξης, συμβάλλοντας στην προώθηση της ανάπτυξης σε χώρες που έχουν πληγεί βαθιά από συγκρούσεις».
«Απαιτούνται επίσης επενδύσεις στις χώρες ασύλου για να βοηθηθούν οι πρόσφυγες να στηρίξουν τον εαυτό τους και τις οικογένειές τους, καθώς και να συνεισφέρουν στη χώρα ασύλου τους, έως ότου οι συνθήκες στη χώρα καταγωγής τους ευνοήσουν την επιστροφή τους», παρατηρεί.
Ο συνολικός αριθμός των εσωτερικά εκτοπισμένων αγγίζει εν τω μεταξύ τα 68,7 εκατομμύρια, οι περισσότεροι παγιδευμένοι σε συνθήκες ακραίας επισφάλειας.
Σχεδόν οι μισοί (46%) βρίσκονται σε μόλις πέντε κράτη: Σουδάν, Κολομβία, Συρία, Υεμένη και Αφγανιστάν.
Φιλόδοξοι στόχοι, μεγάλες προκλήσεις
Καθώς το 2026 σηματοδοτεί μια χρονιά ορόσημο για τη Σύμβαση της Γενεύης, με την 75η επέτειο από την υπογραφή της, η UNHCR θέτει ως φιλόδοξο στόχο να μειωθεί στο μισό, έως το 2035, ο αριθμός των προσφύγων και άλλων ατόμων που χρήζουν διεθνούς προστασίας.
Στο εξής, επισημαίνει, βασικές προτεραιότητες θα αποτελέσουν η ταχύτερη ένταξη, η μεγαλύτερη αυτονομία, πολιτικές προσπάθειες για πρόληψη και μείωση του εκτοπισμού, σταθερή πρόοδος προς την επίτευξη λύσεων μακροπρόθεσμα.
Οι προκλήσεις ωστόσο πολλαπλασιάζονται.
Αν και η νέα έκθεση παρουσιάζει τις βασικές τάσεις και τα επίσημα στατιστικά στοιχεία του 2025 για τους πρόσφυγες, τους αιτούντες άσυλο, τους εσωτερικά εκτοπισμένους και τους απάτριδες παγκοσμίως, προειδοποιεί ότι ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή αλλάζει τα δεδομένα, προκαλώντας νέα κύματα βίαιου εκτοπισμού.
Έπειτα από τέσσερις και πλέον μήνες θανάτου και καταστροφής στον Λίβανο από τις ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά της Χεζμπολάχ, πάνω από 1 εκατομμύριο άνθρωποι -περισσότερο από το ένα έκτο του πληθυσμού της χώρας- είναι σήμερα εσωτερικά εκτοπισμένοι, με τις εστίες των περισσότερων να έχουν μετατραπεί σε καμένη γη.
Η δε αμερικανοϊσραηλινή στρατιωτική επέμβαση κατά του Ιράν έχει οδηγήσει 3,2 εκατομμύρια ανθρώπους σε προσωρινό εκτοπισμό εντός της Ισλαμικής Δημοκρατίας, σύμφωνα με την UNHCR.
Στο μεσοδιάστημα, πάνω από 1,9 εκατομμύρια Παλαιστίνοι στη Γάζα -σχεδόν το σύνολο του πληθυσμού στον θύλακα- παραμένουν εσωτερικά εκτοπισμένοι, ενώ η «τρύπια» εκεχειρία διανύει τον όγδοο μήνα και με το περιώνυμο ειρηνευτικό σχέδιο Τραμπ να καρκινοβατεί.
Δίνουν καθημερινή μάχη επιβίωσης υπό άθλιες συνθήκες σε καταυλισμούς, ενόσω το Ισραήλ επεκτείνει την κατοχή -ελέγχει πλέον τουλάχιστον το 60% των εδαφών της Λωρίδας της Γάζας- και παράλληλα μεθοδεύει τη σιωπηρή προσάρτηση της κατεχόμενης Δυτικής Όχθης.
