Γράφει η Ελένη Κορωναίου
Ψυχολόγος, MSc
Ο σχολικός εκφοβισμός αποτελεί ένα φαινόμενο που επηρεάζει βαθιά την ψυχική ανάπτυξη των παιδιών και εμφανίζεται συχνά στην καθημερινότητα της σχολικής ζωής. Ως ψυχολόγος που εργάζεται με παιδιά στο σχολικό πλαίσιο, συναντώ συχνά τις συνέπειες αυτής της εμπειρίας και παρατηρώ πόσο σημαντικό είναι να αναγνωρίζουμε έγκαιρα τα σημάδια και να δημιουργούμε ένα περιβάλλον όπου τα παιδιά νιώθουν ασφαλή να μιλήσουν.
Ο σχολικός εκφοβισμός, γνωστός διεθνώς ως “bullying”, δεν αποτελεί απλώς ένασυνηθισμένο καβγά μεταξύ μαθητών. Πρόκειται για μια σκόπιμη και επαναλαμβανόμενη επιθετική συμπεριφορά που έχει ως στόχο να προκαλέσει φόβο, πόνο ή ταπείνωση σε ένα παιδί που συνήθως δυσκολεύεται να υπερασπιστεί τον εαυτό του.
Στην καθημερινή σχολική ζωή ο εκφοβισμός μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Μπορεί να είναι σωματικός, όπως σπρωξίματα ή χτυπήματα· λεκτικός, με κοροϊδίες, απειλές ή προσβολές· κοινωνικός, μέσω αποκλεισμού από ομάδες και διάδοσης φημών ή ακόμα και ηλεκτρονικός, μέσα από μηνύματα και αναρτήσεις στο διαδίκτυο που εκθέτουν ή ταπεινώνουν ένα παιδί δημόσια. Παρότι οι μορφές αυτές διαφέρουν, έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό· δημιουργούν ένα περιβάλλον φόβου και ανασφάλειας για το παιδί που τις βιώνει.
Από ψυχολογική σκοπιά, το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού δεν αφορά μόνο το παιδί που δέχεται τη βία, αλλά και το παιδί που την ασκεί, καθώς και το ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον του σχολείου. Το παιδί που εκφοβίζει συχνά προσπαθεί να αποκτήσει δύναμη ή αποδοχή μέσα στην ομάδα των συνομηλίκων του. Σε αρκετές περιπτώσεις, μπορεί να βιώνει και το ίδιο δυσκολίες, ανασφάλεια ή να έχει εκτεθεί σε αρνητικά πρότυπα συμπεριφοράς.
Οι συνέπειες για το παιδί που βιώνει εκφοβισμό μπορεί να είναι ιδιαίτερα σοβαρές. Πολλά παιδιά εμφανίζουν άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση, φόβο για το σχολείο ή κοινωνική απομόνωση. Συχνά, δυσκολεύονται να μιλήσουν για αυτό που τους συμβαίνει είτε από ντροπή είτε από φόβο ότι η κατάσταση θα επιδεινωθεί. Για το λόγο αυτό, η δημιουργία ενός κλίματος εμπιστοσύνης ανάμεσα σε παιδιά και ενήλικες είναι καθοριστική.
Με ποιον τρόπο μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι ένα παιδί δυσκολεύεται;
Ορισμένες αλλαγές στη συμπεριφορά μπορεί να αποτελούν σημάδια ότι ένα παιδί βιώνει εκφοβισμό:
- αποφεύγει να πάει σχολείο
- εμφανίζει συχνά πονοκεφάλους ή πόνους στο στομάχι, χωρίς ιατρική αιτία
(τα λεγόμενα ψυχοσωματικά) - γίνεται πιο σιωπηλό ή απομονώνεται από φίλους
- εμφανίζει πτώση στη σχολική επίδοση ή αλλαγές στη διάθεση.
Η προσεκτική παρατήρηση και η ανοιχτή επικοινωνία μπορούν να βοηθήσουν στην έγκαιρη αναγνώριση του προβλήματος.
Παραδείγματα από τη θεραπευτική πράξη
Στην κλινική και συμβουλευτική δουλειά με παιδιά, συναντώ συχνά ιστορίες που δείχνουν πόσο βαθιά μπορεί να επηρεάσει ο εκφοβισμός την καθημερινότητα ενός παιδιού.
Σε μια περίπτωση, ένα παιδί δημοτικού άρχισε να εμφανίζει έντονους πόνους στο στομάχι κάθε πρωί πριν το σχολείο. Οι γονείς αρχικά πίστευαν ότι επρόκειτο για κάποιο ιατρικό πρόβλημα. Μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία αποκαλύφθηκε ότι οι συμμαθητές του το κοροϊδεύουν συστηματικά για την εμφάνισή του. Το παιδί ένιωθε ντροπή και φόβο να μιλήσει, θεωρώντας ότι «ίσως να έφταιγε το ίδιο». Με τη συνεργασία γονέων και σχολείου και με την ενίσχυση της αυτοεκτίμησής του, το παιδί κατάφερε σταδιακά να εκφράσει τα συναισθήματά του και να νιώσει μεγαλύτερη ασφάλεια στο σχολικό περιβάλλον.
Σε μια άλλη περίπτωση, μια μαθήτρια γυμνασίου βίωνε κοινωνικό αποκλεισμό από την παρέα της τάξης. Οι συμμαθητές της την απέκλειαν συστηματικά από δραστηριότητες και διέδιδαν αρνητικά σχόλια για εκείνη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η μαθήτρια άρχισε να απομονώνεται και να αμφισβητεί την αξία της. Στη θεραπευτική διαδικασία δουλέψαμε πάνω στην ενίσχυση της αυτοεικόνας της, στην ανάπτυξη νέων κοινωνικών σχέσεων και στην αναζήτηση υποστήριξης από ενήλικες στο σχολείο. Με τον χρόνο, κατάφερε να ανακτήσει την αυτοπεποίθησή της και να δημιουργήσει ένα πιο υποστηρικτικό κοινωνικό περιβάλλον.
Τέτοια παραδείγματα υπενθυμίζουν ότι πίσω από κάθε περιστατικό εκφοβισμού υπάρχει ένα παιδί που χρειάζεται να ακουστεί και να υποστηριχθεί.
Πρακτικές συμβουλές για γονείς και εκπαιδευτικούς
Η αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού απαιτεί συνεργασία μεταξύ γονέων, εκπαιδευτικών και ειδικών ψυχικής υγείας.
- Ακούμε προσεκτικά το παιδί: δείχνουμε ότι ενδιαφερόμαστε, χωρίς κριτική ή υποτίμηση.
- Ενισχύουμε την αυτοεκτίμησή του: δραστηριότητες που ενδιαφέρουν το παιδί (αθλητισμός, τέχνες, ομαδικές δράσεις) ενισχύουν την αυτοπεποίθηση.
- Διδάσκουμε δεξιότητες επικοινωνίας: πώς να εκφράζει συναισθήματα, να θέτει όρια και να ζητά βοήθεια.
- Συνεργαζόμαστε με το σχολείο: έγκαιρη ενημέρωση και συνεργασία με εκπαιδευτικούς και ειδικούς αποτρέπει την κλιμάκωση.
- Καλλιεργούμε την ενσυναίσθηση: η συζήτηση για σεβασμό και διαφορετικότητα βοηθά τα παιδιά να κατανοούν τα συναισθήματα των άλλων.
Πρακτικές συμβουλές για το παιδί που δέχεται bullying
- Να μιλήσει σε έναν ενήλικα που εμπιστεύεται, όπως γονέα, δάσκαλο, ψυχολόγο ή και κοινωνικό λειτουργό.
- Να μην απαντά με βία ή εκδίκηση, γιατί αυτό συχνά κλιμακώνει την κατάσταση.
- Να καταγράφει περιστατικά εκφοβισμού, ώστε οι ενήλικες να μπορούν να παρέμβουν πιο αποτελεσματικά.
- Να συμμετέχει σε δραστηριότητες και ομάδες, όπου μπορεί να δημιουργήσει νέες υποστηρικτικές σχέσεις.
- Να θυμάται ότι δε φταίει το ίδιο για τη συμπεριφορά των άλλων.
Ένα σχολείο όπου κάθε παιδί νιώθει ασφαλές
Ο σχολικός εκφοβισμός δεν αποτελεί ένα «αθώο πείραγμα» ούτε μια φυσιολογική φάση της παιδικής ηλικίας. Είναι ένα κοινωνικό και ψυχολογικό ζήτημα που απαιτεί ευαισθητοποίηση και συνεργασία. Όταν το σχολείο, η οικογένεια και οι ειδικοί ψυχικής υγείας λειτουργούν ως ομάδα, μπορούν να δημιουργήσουν ένα περιβάλλον όπου κάθε παιδί νιώθει ασφάλεια, αποδοχή και σεβασμό.
