Του Σωτήρης Ντάλης*
Από τον Φεβρουάριο του 2022 και την απρόκλητη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η διεθνής ανάλυση επιχείρησε επανειλημμένα να εξηγήσει τα κίνητρα του Βλαντιμίρ Πούτιν. Η εξέλιξη των γεγονότων, ωστόσο, οδηγεί σε ένα βασικό συμπέρασμα: η Μόσχα προχώρησε στην εισβολή εκτιμώντας ότι η Δύση είχε αποδυναμωθεί πολιτικά και στρατηγικά.
Τα προηγούμενα χρόνια, κυρίως η Ευρώπη επένδυε στη διατήρηση διαύλων επικοινωνίας με τη Ρωσία, θεωρώντας ότι η αλληλεξάρτηση και η λογική της παγκοσμιοποίησης θα λειτουργούσαν ως ανάχωμα στις εντάσεις. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε διαφορετική. Όπως επισημαίνει και ο Mark Leonard στο έργο του «Η ανειρήνευτη εποχή», στο διεθνές σύστημα επανεμφανίζεται η δυναμική της ταπείνωσης, που γεννάται από ιστορικές περιόδους παρακμής και εξωτερικής επιβολής.
Στον πέμπτο πλέον χρόνο του πολέμου, ενισχύεται η αίσθηση ότι η Ευρώπη καλείται να αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στη στήριξη της Ουκρανίας, διασφαλίζοντας το μέλλον της μέσα σε ένα αβέβαιο γεωπολιτικό περιβάλλον. Αυτό προϋποθέτει έναν ουσιαστικό αναστοχασμό: τι σημαίνει σήμερα «Δύση» και πώς μπορεί να υπερασπιστεί τις αξίες και τα συμφέροντά της;
Η νέα αμερικανική πολιτική υπό τον Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται να απομακρύνεται από την πολυμερή τάξη βασισμένη σε κανόνες και να υιοθετεί μια πιο ωμή λογική ισχύος. Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με τον κίνδυνο εσωτερικών διαιρέσεων, τεχνολογικής εξάρτησης και αποσταθεροποίησης του δημόσιου διαλόγου μέσω ανεξέλεγκτων ψηφιακών πλατφορμών.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ευρωπαϊκή αδυναμία δεν αφορά μόνο στρατιωτικές δυνατότητες, αλλά και τη θεσμική της βραδύτητα και προβλεψιμότητα. Η δημοκρατία της Ευρώπης παραμένει ισχυρή ως αξιακό πρότυπο, αλλά ταυτόχρονα ευάλωτη απέναντι σε υβριδικές απειλές και εσωτερικές υπονομεύσεις.
Η αμφισβήτηση της αξιοπιστίας του NATO και η αβεβαιότητα ως προς τον ρόλο των ΗΠΑ δημιουργούν νέα δεδομένα για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Για δεκαετίες, οι Ευρωπαίοι θεωρούσαν δεδομένη την αμερικανική εγγύηση. Σήμερα, η βεβαιότητα αυτή κλονίζεται.
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η αδράνεια. Αντίθετα, απαιτείται στρατηγική αυτονομία, ενίσχυση της άμυνας, οικονομική ανθεκτικότητα και πολιτική συνοχή. Η ιστορική παρακαταθήκη της Διακήρυξη Σουμάν υπενθυμίζει ότι η ειρήνη απαιτεί δημιουργικές και θαρραλέες πρωτοβουλίες ανάλογες των κινδύνων.
Ίσως σήμερα να απαιτείται ένα νέο «σχέδιο Σουμάν» για την άμυνα και την εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Με την ίδια διορατικότητα που επέδειξαν το 1950 ο Robert Schuman και ο Jean Monnet, η Ευρώπη καλείται να επαναπροσδιορίσει τον ρόλο της σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο.
Η ενίσχυση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, η νέα αλληλεγγύη συμφερόντων και η στρατηγική ψυχραιμία αποτελούν προϋποθέσεις για να παραμείνει η Ευρώπη ένας χώρος ελευθερίας, ασφάλειας και δημοκρατίας.
Ο Σωτήρης Ντάλης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Ευρωπαϊκής Ενοποίησης και Πρόεδρος Τμήματος στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου.
